Jemma Reekie: kỷ lục dặm đường phố và bài toán 800m chưa có lời giải

Chung kết 800m nữ ở giải vô địch châu Âu khép lại, Jemma Reekie về thứ năm. Ở khu vực phỏng vấn sau đường chạy, không ai hỏi cô về đoạn 200 mét cuối. Người ta hỏi về cú ngã ở Ba Lan hồi tháng Năm, hỏi về hai tháng sống chung với chấn động não, hỏi vì sao cô trở lại đường chạy nhanh đến vậy. Cô nói mùa giải này “khó nhằn”, nói cơ thể cần được tôn trọng, nói mình vẫn đang học thêm. Bốn tháng sau, chính cô gái ấy chạy một dặm trên đường nhựa và lấy kỷ lục châu Âu của nội dung dặm đường phố.

Bảng tin đăng đúng một dòng. Không thời gian, không split, không điều kiện đường chạy, không tên đối thủ. Một dòng “kỷ lục châu Âu dặm đường phố” cộng thêm một trích dẫn “tôi đang bùng cháy”. Với người làm nghề đọc số liệu, đó là lượng thông tin vừa đủ để mở ra một câu hỏi và hoàn toàn không đủ để trả lời nó.

Ở Việt Nam, tin này gần như không tồn tại. Bóng đá nữ có người xem, bóng chuyền nữ có người xem, còn điền kinh nữ thì không. Một VĐV nữ 28 tuổi về thứ năm ở châu Âu rồi phá kỷ lục châu lục ở một nội dung khác sẽ không lên nổi một bản tin. Tôi nghe những câu kiểu đó ở phòng thay đồ suốt năm năm nay. Giờ tôi kể lại bằng số liệu.

Reekie là VĐV người Scotland, nội dung sở trường 800m, năm nay 28 tuổi, nằm ở nửa trên của khung đỉnh cao 24 đến 29 tuổi của cự ly này. Mùa giải của cô mở đầu bằng một cú ngã ở Ba Lan hồi tháng Năm, kéo theo hai tháng vật lộn với chấn động não. Hai tháng đó không phải hai tháng nghỉ ngơi. Đó là hai tháng mà mọi thứ trong kế hoạch huấn luyện bị đảo lộn: khối lượng nền, cường độ, thời điểm lên đỉnh, số buổi chạy tốc độ, số buổi tập chiến thuật ở khúc cua. Khi cô quay lại, lịch thi đấu không chờ ai cả.

Giải vô địch châu Âu đến trước, cô về thứ năm. Đại hội Thể thao Khối Thịnh vượng chung đến sau, cô về thứ mười và không vào được chung kết 800m. Với một VĐV thi đấu trên sân nhà, đó là kết quả đau nhất trong hai kết quả. Cùng lúc, cửa dự giải vô địch thế giới ở nội dung 800m vẫn chưa mở: chuẩn thành tích sau giai đoạn giải châu Âu không đạt, nghĩa là con đường đến Bắc Kinh phải đi qua điểm xếp hạng thế giới và qua vòng tuyển chọn nội bộ của Anh, nơi cự ly trung bình nữ chưa bao giờ là chỗ dễ chen chân.

Rồi đến lượt dặm đường phố. Một VĐV vừa thất bại ở hai giải vô địch bỗng phá kỷ lục châu Âu ở một nội dung khác hẳn về bản chất. Và người ta gọi đó là sự trở lại.

Đọc bảng thành tích của Reekie mùa này theo cách thông thường, ta được một đường gấp khúc: vắng mặt, trở lại, thứ năm, thứ mười, kỷ lục châu Âu. Cách đọc đó vô dụng. Phải tách thành hai bài toán khác nhau, vì 800m và dặm đường phố không đo cùng một thứ.

Bài toán thứ nhất là 800m, và đây là một cái ao nhỏ nhưng sâu. Nhóm dẫn đầu cự ly này rất hẹp, xoay quanh Keely Hodgkinson, VĐV đã vô địch Olympic và giữ vị trí thống trị ở nội dung 800m nữ. Dưới nhóm đó là một tầng ứng viên gồm vài cái tên, rồi đến một khoảng cách khá rõ. Reekie nằm ở tầng ngay dưới nhóm ứng viên. Vị trí thứ năm ở chung kết châu Âu không phải một tai nạn, cũng không phải một dấu hiệu suy giảm. Nó là trần hiện tại của một VĐV chưa từng được xếp vào nhóm tranh huy chương ở một chung kết lớn.

Điều quan trọng nằm ở cơ chế của cự ly, không nằm ở chữ “thứ năm”. Vị trí thứ năm ở chung kết châu Âu không nói lên tốc độ của Reekie; nó nói lên rằng cô chưa giải được bài toán phân phối năng lượng và chọn vị trí trong 400 mét đầu. 800m nữ không phải cuộc đua tốc độ thuần. Nó là cuộc đua mà bạn tiêu bao nhiêu cho 400 mét đầu, bạn đứng ở đâu khi chuông reo, và bạn còn lại bao nhiêu để trả cho 200 mét cuối. Ba biến số đó không hiện ra trong kết quả thứ năm. Muốn biết cô mất huy chương ở đoạn nào, phải có split 200 mét. Bản tin không có split. Không có split thì mọi phán đoán về chỗ mất huy chương đều là suy diễn, và suy diễn thay cho dữ liệu là thứ tôi không làm.

Trong bảng theo dõi cá nhân của tôi, cột cuối cùng không ghi thời gian về đích. Tôi ghi phần chênh giữa 200 mét cuối của một VĐV trong trận đó với 200 mét cuối tốt nhất của chính cô ấy trong cùng mùa. Đó là cách duy nhất để so sánh những VĐV chạy chiến thuật khác nhau, trên những trận đấu có nhịp độ hoàn toàn khác nhau. Quy luật rút ra sau nhiều mùa chung kết châu Âu và chung kết thế giới: nhóm giành huy chương gần như luôn nằm trong vùng chênh rất nhỏ, còn nhóm về sau có độ chênh lớn hơn hẳn. Nói cách khác, huy chương ở 800m nữ không thuộc về người chạy nhanh nhất trong mùa, mà thuộc về người giữ được 200 mét cuối sát nhất với giới hạn của chính mình trong ngày hôm đó. Không cần biết Reekie chạy bao nhiêu giây ở chung kết châu Âu, cũng đủ hiểu cô chưa nằm trong nhóm đó.

Bài toán thứ hai là dặm đường phố, và nó khác về bản chất chứ không chỉ khác về khoảng cách. Một dặm trên đường nhựa là 1.609 mét, không có làn, không có chuyện bị chèn ở khúc cua, không có chuyện bị khoá trong hộp ở làn trong. Quan trọng nhất: nhịp độ do chính VĐV quyết định, nên thành tích ở đây phản ánh nền aerobic và kỷ luật phân phối sức, chứ không phản ánh khả năng đọc trận đấu.

Đó là lý do kỷ lục châu Âu dặm đường phố là một tín hiệu tích cực nhưng lệch trục. Nó xác nhận Reekie vẫn giữ được nền thể lực hiếu khí sau hai tháng chấn động não, và ở tuổi 28 thì đó là điều đáng ghi nhận. Nó không xác nhận cô đã sửa được vấn đề khiến cô về thứ năm ở chung kết châu Âu. Hai bài kiểm tra, hai câu trả lời khác nhau, và không bài nào trả lời hộ bài nào.

Còn một điểm kỹ thuật ít người để ý. Thành tích trên đường luôn được điều chỉnh theo mặt đường và địa hình. Một dặm đường phố có thể chạy trên cung đường dốc xuống, có thể lợi gió, và hoàn toàn không có khái niệm “chuẩn sân” như trên đường chạy. Vì thế bản thân con số kỷ lục, khi đứng một mình mà không kèm thời gian cụ thể, gần như không thể đặt lên hệ quy chiếu để so với các kỷ lục khác. Một kỷ lục không có thời gian đi kèm là một sự kiện truyền thông, chưa phải một dữ kiện thể thao.

Ở tuổi 28, Reekie đã đi qua phần lớn khung đỉnh cao của 800m. Điều đó không có nghĩa cô sắp xuống. Nó có nghĩa biên độ sai số bị thu hẹp: mỗi lần lên đỉnh phải chính xác hơn, mỗi lần chấn thương phải trả giá lâu hơn, và mỗi mùa giải bị gián đoạn ở tháng Năm sẽ ăn mất một phần tháng Tám. Việc cô tuyên bố đang ở phong độ tốt nhất từ trước đến nay là một tuyên bố có thể kiểm chứng. Nhưng thước đo để kiểm chứng nó không nằm ở dặm đường phố. Nó nằm ở vòng loại và chung kết 800m.

Phần khó nhất của mùa giải này lại nằm ở giấy tờ. Chuẩn dự giải vô địch thế giới ở nội dung 800m chưa đạt, nên con đường đến Bắc Kinh phải đi qua cửa thứ hai là điểm xếp hạng thế giới. Đây chính là chỗ một kỷ lục dặm đường phố có thể có giá trị thật, và giá trị đó mang tính kỹ thuật chứ không mang tính tinh thần: nó giữ cho mùa giải của cô có một thành tích tốt, giữ điểm, giữ vị trí trong hệ thống xếp hạng. Nhưng suất dự giải qua đường xếp hạng vẫn phụ thuộc vào việc tuyển quốc gia chọn ai, và ở Anh thì cạnh tranh nội bộ cự ly trung bình nữ chưa bao giờ là chuyện nhẹ nhàng.

Câu chuyện đang được bán ra là một câu chuyện về nghị lực. Một VĐV ngã, bị chấn động não, mất hai tháng, rồi trở lại mạnh mẽ hơn. Nghe rất hợp gu truyền thông. Nhưng cơ chế thật nhàm chán hơn nhiều: cô ngã, cô bị chấn động não, cô tuân thủ quy trình hồi phục, cô chuyển trọng tâm sang một nội dung ít khắc nghiệt hơn về mặt chiến thuật, nơi cô tự quyết định nhịp chạy, và cô lấy một kỷ lục châu lục ở đó. Không có phép màu nào trong chuỗi đó, và cũng không cần có.

Điều đáng nói hơn là cách kỷ lục dặm đường phố đang được dùng để lấp khoảng trống mà kết quả 800m để lại. Một kỷ lục châu lục ở nội dung đường phố tạo cảm giác tiến bộ. Hai kết quả ở giải vô địch, một thứ năm và một thứ mười, nói điều ngược lại. Hai thứ đó không mâu thuẫn nhau, nhưng chúng không trả lời cùng một câu hỏi. Và khi người ta gộp chúng lại thành một câu chuyện trở lại, người ta đã xoá mất đúng cái chi tiết cần theo dõi.

Còn một cái bẫy nữa, quen thuộc với bất kỳ ai từng viết về thể thao nữ. Khi truyền thông chỉ biết đếm huy chương, một mùa giải không huy chương tự động bị đọc thành một mùa giải thất bại. Với Reekie, giá trị của mùa này nằm ở chỗ khác: cô vừa chứng minh mình thi đấu được ở hai định dạng, điều mà rất ít VĐV 800m làm được. Với một VĐV nữ 28 tuổi trong một nội dung có nhóm dẫn đầu quá hẹp, mở rộng hồ sơ thi đấu là cách kéo dài sự nghiệp, không phải cách chạy trốn khỏi nội dung sở trường. Đây là loại quyết định mà bảng thành tích không bao giờ ghi lại, nhưng nó quyết định việc một VĐV còn chạy được thêm ba năm hay không.

Thể thao nữ không cần được duyệt là hấp dẫn. Nó cần được xem bằng con mắt chiến thuật. Một kỷ lục dặm đường phố và một vị trí thứ năm ở 800m là hai mẩu dữ liệu đặt cạnh nhau, và chỉ khi đặt cạnh nhau chúng mới nói được điều gì đó.

Mùa giải của Reekie sẽ được định đoạt ở một trong hai chỗ: một dặm trên Fifth Avenue ở New York, hoặc một vòng loại 800m ở Bắc Kinh. Kỷ lục dặm đường phố đã làm xong phần việc của nó là giữ cô trong cuộc chơi và giữ cô trong các bảng xếp hạng. Câu hỏi còn lại vẫn là câu hỏi cũ, và nó không hề mới: khi chuông reo ở 400 mét cuối cùng của một chung kết lớn, cô còn lại bao nhiêu?